Internationale toezichtscan

De Inspectie van het Onderwijs heeft in 2025 een internationale toezichtscan uitgevoerd naar de manier waarop enkele landen inclusief onderwijs ontwikkelen, vormgeven en daarop toezicht houden. Het doel van deze scan is om beleidsmakers te inspireren die werken aan inclusief onderwijs of het toezicht daarop, binnen en buiten de inspectie. De scan biedt ook aanknopingspunten voor deelnemende landen en andere Europese inspecties. Hieronder volgt een samenvatting van de belangrijkste bevindingen en wat Nederland volgens het oordeel van de Inspectie kan leren voor het onderwijsbeleid en het toezicht daarop.

logo inspectie van het onderwijs

Samenvatting van het onderzoek

De scan richt zich op vijf landen en een regio: Estland, Nieuw-Zeeland, Portugal, Zweden, de regio Tirol in Oostenrijk en Nederland. De selectie van de buitenlandse voorbeelden is gebaseerd op internationale onderzoeksrapporten gericht op de status en effecten van inclusief onderwijs voor SEND-leerlingen, rapporten van internationale organisaties op het gebied van mensenrechten, onderwijs en economische ontwikkeling, en overleg met een expert op het gebied van inclusief onderwijs binnen de OESO.

Interviews met onderwijs- en inspectie-experts en documentanalyses vormden de basis van het onderzoek. De centrale onderzoeksvragen gaan over het onderwijssysteem, de ontwikkeling en status van inclusief onderwijs, de bijdrage aan onderwijskernfuncties, en het toezicht daarop.

Conclusies voor Nederland

De Inspectie concludeert voor Nederland dat: "inclusief onderwijs in Nederland vraagt om wettelijke verankering, nationale kwaliteitsstandaarden en effectieve samenwerking tussen scholen, gemeenten en zorgprofessionals. Programma’s en gezamenlijke schoolactiviteiten kunnen de socialisatie van SEND-leerlingen bevorderen."

"Door datagestuurde monitoring via leerlingvolgsystemen wordt vroege signalering mogelijk, zonder dat een diagnose vereist is. Ook is het nodig om het behalen van een diploma en instromen in de arbeidsmarkt planmatig in te richten."

"Daarnaast zijn kennisdeling, structurele training van leraren, vereenvoudiging van bureaucratie en duurzame financiering cruciaal voor een succesvolle uitvoering."

"Het toezicht zou ontwikkelingsgerichter en meer ondersteunend moeten zijn. Daarbij is het belangrijk dat middelengebruik en samenwerking met ouders en zorgprofessionals worden meegenomen tijdens inspecties. Gerichte thematische onderzoeken, het delen van goede voorbeelden en periodieke zelfevaluaties helpen de inspectie scholen om inclusief onderwijs continu te verbeteren."

Kleine kinderen in uniform aan het dansen op hun basisschool in Nieuw Zeeland
Internationale Toezichtscan. Inclusief Onderwijs in ontwikkeling: Inspiratie uit 6 voorloperlanden voor Nederland. Team Internationale Samenwerking, Inspectie van het Onderwijs. Utrecht. Juni 2025.
Internationale toezichtscan IO (PDF)

Inspiratie voor onderwijsbeleid

De studie van de Inspectie toont aan dat de beschreven landen variatie tonen in definitie, geschiedenis, status en financiering van inclusief onderwijs. Er zijn verschillen in de inrichting van het onderwijs, in de rol van zorg en sociale omgeving van de SEND-leerling en in de bevoegdheden en mandaten die gelden. Ook zijn er verschillen in de posities die de overheid en de wetgever innemen.

De beschreven voorbeelden vormen, zoals de Inspectie zegt een  rijke bron van inspiratie voor Nederland om inclusief onderwijs verder te ontwikkelen.

Wetgeving en uniform landelijk beleid

  • Sterke wettelijke verankering
    Zorg voor een stevige en eenduidige wettelijke basis, zodat inclusie breed en consistent wordt toegepast.
  • Uniforme kaders
    Stel nationale, éénduidige kwaliteitsstandaarden op die gelden voor alle regio’s, zodat inclusief onderwijs aan gelijke normen voldoet.
  • Absolute zorgplicht
    In Nederland mogen scholen zich nu nog beroepen op handelingsverlegenheid bij bepaalde doelgroepen. Door zorgplicht als absolute wettelijke taak te zien, en afstand te nemen van doelgroepen en medische labels, vervalt die ruimte.
  • (Vroeg-)signalering van SEND-leerlingen
    Bied ondersteuning op basis van behoefte, niet op basis van (medische) diagnoses.
  • Systematische en datagestuurde monitoring
    Investeer in nationale datasystemen om de ontwikkeling van SEND-leerlingen te monitoren, trends inzichtelijk te maken en thuiszitters sneller te signaleren.

Ondersteuning in en rondom de school

  • Kennisdeling via digitale platforms
    Zet digitale platforms op om kennis en ervaringen tussen scholen te delen, zodat ook leerkrachten en docenten hiervan profiteren.
  • Professionalisering leraren
    Zorg voor voldoende professionalisering en training voor (startende) leraren om hen voor te bereiden op het inclusieve onderwijs aan SEND-leerlingen.
  • Regionale interprofessionele samenwerking op basis van heldere mandaten
    Beleg mandaten helder en stimuleer interprofessionele samenwerking op regionaal en lokaal niveau om inclusief onderwijs beter te ondersteunen en af te stemmen op de specifieke behoeften van leerlingen.

Focus op kernfuncties: kwalificatie, kansengelijkheid en socialisatie

  • Vergroot kwalificatie voor SEND-leerlingen
    Zorg dat ook SEND-leerlingen zich optimaal ontwikkelen en het onderwijs afsluiten met een kwalificatie. Dit versterkt hun toekomstige positie in een inclusieve samenleving.
  • Versterk structuren om kansengelijkheid duurzaam te borgen
    Werk op korte en lange termijn planmatig met iedere SEND-leerling aan een begeleide overstap naar de arbeidsmarkt en duurzame participatie.
  • Socialisatie verankeren
    Organiseer bewust gezamenlijke schoolactiviteiten en programma’s om socialisatie van SEND-leerlingen te versterken en duurzaam in de schoolcultuur te verankeren.

Financiering van inclusief onderwijs

  • Breng financiering van onderwijs en zorg samen
    Breng in kaart wat financieel nodig is vanuit onderwijs, jeugdhulp en zorg, en pas het bekostigingssysteem daarop aan om inclusief onderwijs mogelijk te maken.
  • Financieringsmodellen die inclusie stimuleren
    Zorg voor gerichte en duurzame financiering die scholen helpt bij het wegnemen van barrières en die de toegang tot inclusief onderwijs verbetert. Zorg ervoor dat bezuinigingen op onderwijs, en ook op zorg en jeugdhulp geen negatieve invloed hebben op de uitvoering van inclusief onderwijs.

Inspiratie voor toezicht

De zes voorlopers in inclusief onderwijs benutten toezicht verschillend. Ook hierin zijn naar het oordeel van de Inspectie lessen te trekken voor het Nederlands toezicht.

  • Ontwikkelingsgericht toezicht
    Gebruik ontwikkelingsgericht toezicht, zodat meer nadruk ligt op het gehele (kwaliteitszorg)proces om te komen tot verbetering.
  • Benut financiële monitoring om doelmatige besteding te bepalen
    Richt nationale monitoringsystemen in op onder andere de effectiviteit van de inzet van (financiële) middelen. Dit vermindert de bureaucratische last om hierover verantwoording af te leggen. Bovendien verbetert het (landelijk) zicht hierop.
  • Thematische onderzoeken en goede voorbeelden
    Voer gerichte onderzoeken uit naar inclusie en deel concrete voorbeelden om scholen te inspireren en zich te verbeteren.
  • Toezicht op interprofessionele samenwerking
    Betrek in het toezicht ook de kwaliteit van (interprofessionele) samenwerking tussen alle relevante ketenpartners en ouders om inclusief onderwijs vorm te geven.
  • Zelfevaluaties en ontwikkelplannen
    Motiveer scholen om regelmatig zelfevaluaties uit te voeren en verbeterplannen toe te passen in de praktijk. Gebruik deze inzichten ook in het toezicht.

Staat van inclusief onderwijs in vogelvlucht

Estland


In Estland is het geven van inclusief onderwijs sinds 2010 wettelijk verplicht. Sinds 2018 ontvangen reguliere en speciale scholen gelijke financiering. Dit stimuleert reguliere scholen om inclusiever te werken.

Scholen zijn zelf verantwoordelijk voor ondersteuning, maar kunnen externe experts inschakelen. Een landelijk leerlingvolgsysteem helpt bij het tijdig signaleren van leerproblemen en het volgen van de voortgang.

De lerarenopleiding bevat modules over het omgaan met leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben.

De grootste uitdaging blijft de volledige acceptatie van inclusief onderwijs door ouders en leerkrachten.

Nieuw-Zeeland


Nieuw-Zeeland verplicht scholen sinds 1989 om inclusief onderwijs aan te bieden.

Flexibiliteit in het onderwijsaanbod en een holistische benadering versterken de inclusie. De focus ligt op het welzijn, de sociale interactie, culturele identiteit en gemeenschapszin van leerlingen.

Scholen ontvangen financiering voor langdurige ondersteuning en het landelijke leerlingvolgsysteem helpt scholen om de ontwikkeling van SEND-leerlingen te volgen.

Er is veel aandacht voor de professionalisering van leraren.

Portugal


Inclusief onderwijs wordt in Portugal sinds 2008 beschouwd als de norm voor iedere school.

In 2018 heeft Portugal afscheid genomen van het categoriseren van leerlingen op basis van medische diagnoses en zijn speciale scholen gesloten en omgevormd tot centra die gespecialiseerde ondersteuning aan reguliere scholen voor SEND-leerlingen bieden.

Elke school beschikt over een multidisciplinair team dat ondersteuning faciliteert en organiseert. De sociale context en het gezin worden hier altijd bij betrokken.

Italië


Italië schafte speciale scholen af in de jaren '70. Inclusief onderwijs is sindsdien wettelijk verankerd en wetgeving legt het recht op onderwijs in reguliere klassen vast.

Sindsdien zijn ondersteuningsmogelijkheden voor leerlingen met speciale onderwijsbehoeften uitgebreid en is extra ondersteuning toegankelijk zodra er op basis van een bio-psychosociale diagnose een indicatie is afgegeven.

Speciale leerkrachten en assistenten bieden ondersteuning, afgestemd op de thuissituatie van de leerling.

Tirol (Oostenrijk)


Tirol is binnen Oostenrijk een voorloperregio inclusief onderwijs. Dat is mede de reden dat Tirol vanaf 1995 de meeste speciale scholen sloot.

De regio richt zich op integratie van SEND-leerlingen in reguliere scholen. Ambulante leerkrachten en schoolassistenten ondersteunen leerlingen en leerkrachten.

Kleinschaligheid en samenwerking bevorderen inclusie, maar er is een tekort aan gespecialiseerd personeel.

Zweden


Sinds 2010 is inclusief onderwijs wettelijk vastgelegd waarbij elke leerling recht heeft op passend onderwijs.

Zweden hanteert een brede benadering van inclusie. Er is geen strikt gedefinieerde doelgroep. Onderwijs wordt aangepast aan de behoeften van elke leerling, zonder dat een formele diagnose vereist is.

Leraren bieden eerstelijnsondersteuning en gespecialiseerde docenten worden waar nodig ingezet. Een overheidsinstelling ondersteunt scholen met richtlijnen, schoolontwikkeling en trainingen.