Samenwerking en integratie regulier-speciaal onderwijs

De differentiatie en specialisatie in op zichzelf staande schoolsoorten en voorzieningen heeft in Nederland geleid tot een ingewikkeld schoollandschap. Het duale systeem van regulier en speciaal onderwijs in Nederland vraagt om aanpassing als inclusief onderwijs de norm wordt. Maar de vele schoolsoorten en tussenvoorzieningen maken de startsituatie complex. Waar staan we, wat leren praktijkinitiatieven ons, waar liggen kansen en wat zijn overwegingen bij het kiezen van een ontwikkelingsrichting?

Klas op reguliere school met een Down-leerling

Foto: Daniëlla van Bergen

Uitgebreid nalezen

Van Veen - Een lappendeken ... (PDF)

Complex onderwijsstelsel

Al langere tijd is er in Nederland sprake van integratie binnen het gespecialiseerd onderwijs. Sinds 2018 stimuleert de landelijke overheid op grond van de beleidsregel 'Experimenten samenwerking regulier en speciaal onderwijs' integratie van regulier en speciaal onderwijs. Aanvankelijk betrof het vooral integratie van het speciaal onderwijs (so) in het speciaal basisonderwijs (sbo). Daarnaast zien we al eerder intensieve vormen van samenwerking en soms integratie van scholen voor regulier onderwijs met (voortgezet) speciaal onderwijs.

Artikel verder lezen

Lappendeken van voorzieningen

De achtergronden daarvan zijn divers, net als de verschijningsvormen. Voor een inzicht in onder meer de doelen, vorm- en inhoudsaspecten, stimulerende en beperkende factoren van deze intensieve samenwerking en integratie verwijzen we naar relevante publicaties vanuit het NCOJ, de RUG en de Inspectie van het Onderwijs (hieronder vermeld).

De landelijke overheid ziet deze samenwerking en/of integratie als een belangrijk middel bij het toewerken naar inclusief onderwijs. Met de nieuwe Beleidsregel inclusieve leeromgevingen van 2024 - met looptijd tot augustus 2034 - beoogt het ministerie van OCW de komende jaren meer aanmeldingen te krijgen van experimenten waarin intensief wordt samengewerkt en/of waarin voorzieningen worden geïntegreerd. Het gaat daarbij niet alleen meer om volledige integratie, maar ook om bijvoorbeeld het integreren van bepaalde doelgroepen uit het gespecialiseerd onderwijs in het regulier onderwijs of het inrichten van traject- of ondersteuningsklassen in het regulier onderwijs voor een deel van de leerlingen uit het gespecialiseerd onderwijs.

Samenwerking en integratie van regulier en speciaal onderwijs kunnen belangrijke stimulerende rol en ondersteuning bieden bij het werken aan inclusiever onderwijs. In dit verband is het goed om te bedenken dat veel inclusieve scholen zich hebben ontwikkeld zonder steun van het gespecialiseerd onderwijs en ook dat we een veel groter aantal reguliere scholen hebben dan scholen voor (v)so. Bovendien zijn er in dit verband belangrijke verschillen tussen plattelandsregio’s en verstedelijkte gebieden en laat ook de praktijk van samenwerking van speciale scholen/voorzieningen uit de verschillende clusters met het regulier onderwijs aanzienlijke verschillen zien.

Vanuit het stelsel vraagt dit naar verwachting om duidelijke richtinggevende uitspraken. Zonder gedragslijn kunnen er grote verschillen gaan ontstaan tussen de zorgbreedte van scholen in dezelfde regio en tussen regio’s/samenwerkingsverbanden. Daarbij bestaat eveneens het gevaar van fragmentatie en een wildgroei van specifieke programma’s voor doelgroepen en aparte (tussen)voorzieningen. Van Veen (2025) spreekt in dit verband van een "lappendeken op een ongespreid bed". Dit is niet wat wordt beoogd met het toewerken naar inclusief onderwijs. Samenwerkingsverbanden vormen bij het toewerken naar inclusief onderwijs een belangrijk instrument bij de regionale processturing van samenwerking en integratie van regulier en speciaal onderwijs.

Geraadpleegde en aanbevolen literatuurbronnen

Van Veen, D., Bosdriesz, M., Florian, L., Huizenga, P., Kuijs, K., Smeets, E., Steenhoven, P. van der. (2017). Geïntegreerde voorzieningen voor specialistische onderwijszorg in samenwerkingsverbanden passend onderwijs (primair onderwijs). Praktijkonderzoek naar geïntegreerde voorzieningen voor specialistische onderwijszorg sbo/so. Hogeschool Windesheim, Zwolle / Nederlands Centrum Onderwijs & Jeugdzorg, Amsterdam.

Van Veen, D., Rietdijk, S., Hoeven, J. van der, Ganesh, S., Huizenga, P. en Steenhoven, P. van der. (2018). Samenwerking tussen vso en vo en geïntegreerde voorzieningen voor specialistische onderwijszorg. Praktijkgericht onderzoek naar samenwerking tussen scholen voor voortgezet speciaal onderwijs en scholen voor voortgezet onderwijs. Hogeschool Windesheim/NCOJ/CED Groep: Zwolle/Amsterdam/Rotterdam.

Van Veen, D. (2020). Intensieve samenwerking en integratie van speciaal en regulier onderwijs. In: SPO/PO-Raad/VO-raad/NCOJ (2020), Intensieve samenwerking en integratie van speciaal en regulier onderwijs; tien praktijkvoorbeelden, p 9-13; NCOJ (2020).

Input voor gewenste wijzigingen wet- en regelgeving en toezicht ten behoeve van integratie speciaal en regulier onderwijs. Amsterdam: NCOJ; NCOJ (2021).

Een goed voorbereide start; Samenwerking regulier en speciaal onderwijs. Amsterdam: NCOJ; Van Veen, D., Jepma, IJ. & Spiero, S. (2022).

Integratie van vijf locaties voor (voortgezet) speciaal onderwijs in het regulier onderwijs vijf jaar later; Evaluatie Ambelt Kiest Koers. Amsterdam: NCOJ; De Boer, A.A., & Tenback, C. (2024).

Op naar geïntegreerde onderwijsvoorzieningen: eindrapportage over het beleids- en praktijkgerichte onderzoek – tranche 2018. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Basiseenheid Orthopedagogiek: Leren & Ontwikkelen/Regionaal Expertisecentrum Noord Nederland, cluster 4.

Inspectie van het Onderwijs (2025). Technisch rapport: Samenwerking regulier en speciaal onderwijs. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.

Voorbeelden van intensieve samenwerking en integratie

Het NCOJ heeft uitgebreide beschrijvingen gemaakt van vormen van integratie en intensieve samenwerking tussen reguliere scholen en scholen voor gespecialiseerd onderwijs. Hieronder vind je de afzonderlijke beschrijvingen van initiatieven, gegroepeerd naar primair en voortgezet onderwijs/middelbaar beroepsonderwijs. Wil je alle voorbeelden van een onderwijssector in een document lezen? Scrol dan naar het einde van deze sectie waar je twee documenten met de verzamelde voorbeelden vindt.

Punt Speciaal - praktijkvoorbeelden samenwerking regulier-speciaal onderwijs

Punt Speciaal, een scholengroep voor (voortgezet) speciaal onderwijs in de regio Nijmegen, staat voor een inclusievere maatschappij, waarin iedereen ertoe doet, iedereen erbij hoort en succesvol meedoet. Daarom stellen zij in hun onderwijs de vraag van de leerling centraal. Dat doen zij onder meer door een intensieve(re) samenwerking met regulier onderwijs. In twee projecten getiteld 'Foooocus' en 'Het Beste uit Twee Werelden' (HBu2W) geven zij vorm aan hun visie.

Meer lezen over Foooocus en HBu2W

7 Leerlingen Montessori College zittend en staand voor de school

Inspectie-onderzoek Samenwerking regulier en speciaal onderwijs

Scholen in het speciaal en regulier onderwijs werken samen om leerlingen met en zonder beperking of ziekte samen naar school te laten gaan met het oogmerk inclusief onderwijs te realiseren. De Inspectie van het Onderwijs heeft in 2025 verschillende vormen van samenwerking tussen scholen in het speciaal en regulier onderwijs in beeld gebracht, waarin zowel bevorderende als belemmerende factoren in de samenwerking zijn vastgesteld.

Lees de samenvatting Inspectierapport